Əsas səhifə

Bəstəkar və şəxsiyyət

Ömür salnaməsi

Genealogiya

Yaradıcılığı

Fotoqalereya

Videoteka

Fonoteka

Ədəbiyyat

Ü.Hacıbəyova ithaf

Ü.Hacıbəyova dair

 
 
 
Rus variantı
Ingilis variantı
Saytın xəritəsi
 

Elmi məqalələr


 

 Keçən ilin yayında Moskvada özbək incəsənəti dekadası iştirakçılarının çıxışlarına baxıb heyran oldum. Mən özbəklərin gözəl, günəş qədər hərarətli, xalq kəlamları və vokal-musiqi folkloru ilə zəngin tamaşalarında iştirak etməklə, 1917-ci il Oktyabr inqilabı kimi böyük bir inqilabi çevrilişin Orta Asiya xalqlarının, eləcə də keçmiş Rusiya imperiyasının digər ucqar millətlərinin həyatında necə bir dönuş yaratdığını daha dərindən duyub hiss etdim.

Biz SSRİ xalqlarının incəsənəti ilə tanış olarkən sanki onların gözəl, yaradıcı əməklə dolu həyat nəbzinin döyüntüsünü eşidir, Lenin milli siyasətinin həyata keçirildiyini və nəticələrini görürük. Moskvada Azərbaycan incəsənəti dekadasının tamaşaları partiyanın rəhbərliyi altında Azərbaycan xalqının sosialist iqtisadiyyatı və mədəniyyətinin bütün sahələrində əldə etdiyi böyük qələbələri paytaxt zəhmətkeşləri qarşısında bir güzgü kimi əks etdirdi.

Sovet hakimiyyətinin 18 ili ərzində Azərbaycan incəsənətinin tərəqqisi bu qələbələrdən ancaq biridir. Mən respublikamızın elə bir nəslinə mənsubam ki, həmin nəsil keçmişi öz şəxsi təəssüratına görə indiki dövrlə müqayisə edir. İnqilabdan əvvəl milli opera yaratmağa təşəbbüs göstərərkən nə qədər acınacaqlı vəziyyətdə olduğumuz heç vaxt yadımdan çıxmaz. 1905-ci il inqilabının dalğaları hələ sakitləşməmişdi. Bakıda Azərbaycan mətbuatı, xalq operası və s. şəkildə milli mədəniyyətinin ilk əlamətləri yaranmağa başlayırdı. 19071914-cü illərdə mən xalq dastanları süjetindən və xalq mahnıları melodiyalarından istifadə edərək bir neçə musiqili dram yazdım. Bunların ifaçısı həvəskar artistlər idi. Qadın rollarında da kişilər çıxış edirdi, çünki Azərbaycanlı qadın nəinki tamaşaçılar qarşısına çıxmağa, hətta xəlvət küçələrdə çadrasını açmağa belə cəsarət etmirdi. Hər bir tamaşa üçün bina, antreprenyor tapmaq, bunun üçün çoxlu pul vermək lazım gəlirdi. Əgər səhnədə tropik meşəni göstərmək lazım idisə, biz bunu rus tozağacı və şam ağacı meşəsi ilə əvəz etməyə məcbur olurduqxüsusi dekorasiya düzəltməyə pulumuz çatışmırdı.

 Bütün Azərbaycanda nə bir milli teatr, nə də ali musiqi məktəbi vardı. İndi Bakıda daimi dram teatrları: Azərbaycan, rus və s. dram teatrları vardır. Azərbaycan opera teatrı da daimidir. Azərbaycan filarmoniyasında 100 nəfərlik dövlət xoru, ilk azərbaycanlı balerina Qəmər Almaszadənin rəhbərlik etdiyi 42 nəfərlik xalq rəqsləri ansamblı, İoannesyanın rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri ansamblı, Zəhrə Rəhimova kimi görkəmli müğənnilər, xalq artisti Qurban Pirimov kimi musiqiçilər vardır.

 Bakıda peşəkar teatrlardan başqa teatr özfəaliyyəti də geniş inkişaf etmişdir. Bu teatrların Sabunçuda (Lenin adına), Suraxanıda (Orjonikidze adına), Bayılda gözəl mədəniyyət sarayları vardır. Həmin rayonların hamısı neft rayonlarıdır. Peşəkar teatrlar Azərbaycanın digər şəhərlərində də vardır.

 Teatr özfəaliyyəti Azərbaycanın kolxozlarında da inkişaf etmişdir, bu təsərrüfatların pambıqdan götürdükləri böyük gəlir kənd rayonlarında yaxşı avadanlığı olan gözəl klublar yaratmağa imkan verir. Özfəaliyyət məhz bu klublarda inkişaf edir.

 Sovet hakimiyyəti illərində Bakıda konservatorıya və 2 böyük musiqi məktəbi yaradılmışdır. Kirovabadda və Şuşada musiqi texnikumları açılmışdır. Bu məkqəblərdə 56 min azərbaycanlı oğlan və qız oxuyur. Bundan əlavə, bir çoxları Moskvada təhsil alır. Azərbaycanlılar içərisindən peşəkar bəstəkarlar, dirijorlar, musiqiçilər, müğənnilər hazırlanır. Təəssüf ki, bu vaxtadək orta məktəblərdə musiqi tərbiyəsi işi pis qurulmuşdur. Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığının və konservatoriyanın keçmiş rəhbərləri orta məktəblər üçün musiqi müəllimləri hazırlanması qayğısına qalmamışlar. İndi bu sahəyə daha çox fikir verilir. Bakı pionerlər evində musiqi tədrisi yaxşı təşkil olunmuşdur, buna bizim Dövlət xorunun ən yaxşı solistləriıdən biri olan Sima Məmmədbəyova rəhbərlik edir. Xorun digər solistləriXurşud Babayeva, Əmiraslanova, Ayrapetova Radio Verilişləri Komitəsində işləyir.

 Azərbaycan nəinki musiqiçi və artist kadrları hazırlayır, respublikada artıq indinin özündə də onun müğənnilərdən, musiqiçilərdən və dram artistlərindən ibarət iri kollektivləri vardır. Biz iftixarla qeyd edirik ki, sovet hakimiyyəti Şövkət Məmmədovaya, Bülbulə və başqa artistlərimizə İtaliyada vokal təhsili almaq imkanı vermişdir. Biz Mustafayev, Bünyatzadə (bas), Hacıbababəyov, Yaqub Rzayev (tenor), Bədirov, Ağalarov (bariton), Gülara, E. Axundova, Quliyeva, (soprano) kimi müğənnilərimiz, H. Rzayeva, M. Paşayeva kimi xanəndələrimizlə haqlı olaraq fəxr edirik.

 Azərbaycan incəsənəti xalq incəsənəti əsasında tərəqqi edir. Yerli millətçi-şovinistlər, xalqın düşmənləri xalq incəsənətinin inkişafını ləngitməyə çalışır, onun Avropa və xüsusən rus incəsənəti hesabına zənginləşməsinə mane olurdular. Azərbaycan Kommunist partiyası mühafizəkarlarla, xalq düşmənləri ilə mübarizədə formaca milli, məzmunca sosialist incəsənətə geniş yol açdı. Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq xalq mahnıları və operalarının melodiyaları nota salındı. İndi bizdə birsəsli oxuma əvəzinə Avropada olduğu kimi çoxsəsli oxuma (polifoniya) tətbiq edilir. Artistlərimiz daha improvizasiya etmirlər, onarın hər birinin notaya salınmış öz partiyası vardır.

 Keçmişdə musiqidə incə estetik mədəniyyətin nümayəndələri, milli burjuaziya üçün incə melodiya yaradanlar tərəfindən sıxışdırılan xalq müğənniləri-aşıqlar indi həm şəhərlərdə, həm də kəndlərdə xalq mahnılarının gözəl ifaçıları kimi hörmət qazanmışlar.

 Moskvada incəsənətimizin dekadası keçirilərkən tamaşaçılar Azərbaycan musiqi sənətinin bütün janrları ilə tanış olmuşlar. Biz keçən il vəfat etmiş əməkdar incəsənət xadimi, bəstəkar M. Maqomayevin Nərgiz, respublikanın xalq artisti Qlierin Şahsənəm və Hacıbəyovun Koroğlu operalarını göstərmişik. Sonuncu operada mülkədarlara, xanlara və paşalara qarşı üsyan qaldırmış məşhur Azərbaycan qəhrəmanı təsvir edilir. Bundan əlavə, Hacıbəyovun Arşın mal alan musiqili komediyası da nümayiş etdirilmişdir.

 Moskvada xalq müğənniləriaşıqlar da öz ustalıqlarını göstərmişlər, bunların içərisində Əsəd, Mirzə, Məmməd yoldaşlar daha ustad sənətkarlardır. Aşıqlar saz simli alətini çala-çala Lenin haqqında, kolxoz haqqında, sovet təyyarəçilərinin igidliyi haqqında öz mahnılarını oxumuşlar.

 Dövlət xoru, xalq çalğı alətləri ansamblı və xalq rəqsləri ansamblı da çıxış etmişdir.

 Dekadanın bütün iştirakçıları incəsənətimizin böyük rus xalqı, SSRİ-nin digər xalqlarının nümayəndələri qarşısında ilk dəfə olaraq ən geniş şəkildə nümayiş etdirilməsinə böyük ruh yüksəkliyi ilə hazırlaşmışlar.

 Biz xoşbəxtik ki, partiya və hökumət rəhbərləri incəsənətimizlə tanış olmuşdur. Dekada zamanı Azərbaycan sosialist incəsənətinə verilmiş yüksək qiymət şübhəsiz ki, onun daha da çiçəklənməsinə kömək edəcəkdir.

 


 1.Məqalə Literaturnıy Azerbaydjan jurnalının 1938-ci il 4-cü nömrəsində dərc edilmişdir. Rus dilindən tərcümədir.

 

 

 
   © Musigi Dunyasi, 2005