Əsas səhifə

Bəstəkar və şəxsiyyət

Ömür salnaməsi

Genealogiya

Yaradıcılığı

Fotoqalereya

Videoteka

Fonoteka

Ədəbiyyat

Ü.Hacıbəyova ithaf

Ü.Hacıbəyova dair

 
 
 
 Rus variantı
Ingilis variantı
 
Saytın xəritəsi
 

Yaradıcılığı


 

 

Ülamələrimizdən möhtərəm axund molla Ələkbər həzrətləri bir məclisdə İran inqilabı xüsusunda camaata məlumat vermək üzrə boylə bir əhvalat nəql etdi:

Uşaqlığımda xirmən sürürdum, vələ qoşduğum at həm işini görub vəli sürürdü, həm də ac olduğuna görə, hərdən bir ağzını uzadıb çaparaq ot qapıb yeyirdi. Atın ot yeməyi xoşuma gəlmədi. Bir-iki şallaq çəkdim, at incidi, amma, yenə işinə məşğul olub bir müddət otdan əl çəkdi; lakin qarın aclığı binəva heyvanı dinc qoymurdu. Gördüm yenə damınır, ot qapmaq xəyalındadır. Şallağı əlimə alıb düşdüm atın canına, vurdum-vurdum; axırda at təngə gəlib mənə bir cüt təpik atdı: alnımdan dəydi, ürəyim getdi... Məni bir növ ayıltdılar və yaramı sağaltmağa başladılar. 0 vaxtdan bəri hamin at ilə hörmətlə dolanmağa məcbur oldum.

Doğrudan da biz bu heyvanları özümüz üçün vasitəyi-məişət edib də, keyfimiz istədiyi yolda işlətdiyimiz kimi, mədəniyyətli yevropalılar dəxi onlardan mədəniyyətcə alçaq olan öz növlərini, yəni insanları özləri üçün heyvan ittixaz edib, onlar ilə heyvan kimi müamilə edirlər.

İnsan mədəniyyətin nə qədər alçaq dərəcəsində olsa da, heyvandan əqilli və fərasətlidir və ona görə də heyvanı özünə tabe və müti edə bilər. Mədəniyyət isə şüur və fərasəti artıran bir şey olduğuna görə mədəniyyətli bir insan üçün mədəniyyətsiz insan heyvan dərəcəsindədir.

Mədəniyyətli ispaniyalılar Amerikanı kəşf edib, mədəniyyətsiz amerikalıları qırıb tələf və yerdə qalanını özünə müti etdilər.

Bu tərəfdən mədəniyyətli ingilislər bütün Amerikanın şimalını əllərinə aldılar. Sonra haman ingilislər bu növ sürətlə mədəniyyətə üz qoyub, İngilis və Yevropa hökmranlığını rəşadət və mərdanəliklə rədd etməklə müstəqill hökumətlər təşkil etdilər.

Qərəz, butün mədzniyyətsiz yerlər, cəzirələr hamısı mədəniyyətlilərin əlinə keçib, bədbəxt əhalisi də heyvan yerinə işləməlidirlər.

İndi hamal oylə mədəniyyətdən məhrum yerin biri də Fas dövlətidir ki, mədəniyyətli yevropalıların tələsinə düşüb çıxa bilmir. Fas dövləti Afrika qitəsinin şimal-qərbində vaqe olub böyük bir islam dövlətidir; onun adına yevropalılar Marokko deyirlər, müsəlmanlar isə Mərakeş və ya Fas deyirlər.

Ərəb mədəniyyətinin şəşəəli bir zamanında, yəni o vaxt ki, Yevropa mədəniyyətcə əhli-islamdan alçaq idi, haman yuxarıda ərz etdiyimiz hikmət üzrə Fas dövləti öz qonşusu olai İspaniyanı həmişə təhdid və təzyiq altında saxladığı halda, bu gün ispaniyalılar mədəniyyətcə onlardan qabaq olduqlarına görə, Fasın içinə girib müsəlleh və qeyri-müsəlleh surətdə məmləkəti təsxir etmək istəyirlər. Və bu məqsədlərinə nail olmaq üçün Fas əhalisindən hər bir cürə zülm və sitəmləri müzayiqə etmirlər.

Bir kəndli, ağır bir arabanı çəkə bilməyən atın başına, gözünə şappadığı halda, gendən baxanların ata yazığı gəlib, arabaçıya acığı tuduğu kimi, bizim də və hər bir əhli-insafın da ispaniyalıların faslılara qarşı göstərdikləri boş müamiləyi-vəhşiyanədən acığı tutur.

Amma bununla belə, faslıların özünə daha artıq acığımız tutur. Çünki. arabaçının şallağı altında əzilən atın belə bir zülmdən qurtarması, yenə həmin arabaçının özünün və yaxud başqa bir insanın rəhminə, mürüvvətinə bağlıdır.

Özüna olan zülmü rəf və dəf etməyə heç bir qüdrət yoxdur.

Zira, əql yoxdur və onun üçün də müdafiə yolunu bilmir, lakin faslılar heyvan deyildirlər, insandırlar. İnsan isə əqlə malikdir və o əqli artırmaq üçun də mədəniyyət kimi doğru bir yol vardır. Nə üçün ispaniyalılar fransızlar qilə eyni müamilə etmirlər və yaxud böyür-böyrə olduğu Portəgiz2 dövlətilə işi yoxdur. Çünki onlar ispaniyalılar kimi və daha artıq mədəniyyət sahibidirlər. Müdafiə yolunu yaxşıca bilirlər. Faslılar isə hər bir mədəniyyəti təkfir, təlin kimi boş və çürük məsələlərə məşğul olub, əvvəldə olan mədəniyyəti-islamiyyəni bilmərrə unudub heyvan kimi ömr sürürlər. Soltanları məmləkətlərinin abadlığıia, mədəniyyətinə çalışmaq əvəzində bütün mənhus ömrlərini mütrübbazlığda, ləhvü-ləəbdə keçirib əqilli yevropalıların əllərində meymun kimi oynayırlar. Üləmaları isə dünya elmlərini küfr hesab edib, o yoldaki fitvaları ilə yazıq əhalini mədəniyyətdən kənar edirlər. Məşhur qamusnəvis Şəmsəddin Sami həzrətləri Fasın maarif və mədəniyyəti haqqında bir baxınız nə yazır:

Fasda maarifi-cədidəyə şimdiyə qədər əsla meyl olunmayıb, maarifi-qədiməyi-islamiyyə dəxi çox tədənni etmişdir. Hər nə qədər Fasın böyük şəhərlərində mütəəddid-mədaris var isə də, bunlarda dəxi ülumi-ədəbiyə və diniyyə oxunur. Finunə əhəmiyyət verilməz və təhsil ilə məşğul olanların çoxu kimiya və nicum kimi ülumi-mohumə həvəsinə düşub, məmləkətin tərəqqisinə xidmət edəcək ülumə rəğbat etmirlər. Məkatibi-ibtidaiyyədə isə (bizim xaraba qalmış məktəblərimiz kimi) yalnız qurani-kərimin hifzi ilə lövhələr üzərinə təhriri mötad olub, bununla sibyan (uşaqlar) bir az ibarə oxumağı və cüzi yazı və imla öyrənirlər.

Bu məktəblər də şəhər və qəsəbələrə məxsus olub, qurada (kəndlərdə) bulunmadığından əhalinin qismi-əzəmi oxuyub yazmaq nemətindən dəxi məhrum bulunur... Yevropanın yanı başında olan boylə gözəl bir məmləkətdə əlyovm nə bir mətbəə var, nə bir qəzetə çıxır, nə də bir kitab basılır.

İndi o səbəbə görə də yevropalılar və əzçümlə bu gün ispaniyalılar buraya soxulub da döyürlər, əzirlər, basırlar və bildiklərini eyləyirlər.

İştə faslıların böylə zillət və fəlakətlərinin ən birinci və baş səbəbi özlərinin mədəniyyətsizliyi, yəni ülum və fünuni-cədidədən kənar olmalarıdır. Başqa səbəbləri və ispaniyalıların vəhşiyanə zülmlərini sonra yazarıq.

   

 

...Neçə gün bundan əvvəl bir firəng böyük bir hünər elədi: qırx beş verst eni olan bir dəryanın bu tərəfindən hoppanıb o biri tərəfinə düşdü; yəni quşa oxşayan bir hava gəmisinə minib dəryanı keçdi. Bu firəng məşhuri-cahan oldu; özü də bu anda hər gün min manatdan artıq pul qazanır. Bir tərəfdən şöhrət, o biri tərəfdən devlət! İndi əgər bu adam, firəngin xasiyyətində olmaq şərtilə, bizim müsəlmanlarımızdan olsa idi, haman dəm bizim qara və paxıl qəlbimiz cuşə gəlib, haman həmcinsimizə quyular qazımağa başlardıq!

Mollalarımız deyərdi ki, bu adam babıdır və özünün də arvadı ondan boşdur.

Mollaların müridləri deyərdi ki, bu adam şeytandır və özünün də qətli halaldır.

İnteligentlərimiz deyərdi ki, bu adamı buradan qovmaq lazımdır. Çünki şehrətin hamısını bu qazanır və onlara bir şey qalmır və əgər bu adam cavan olsa idi, onda da cavanlarımız onu məsxərəyə qoyub deyərlərdi ki, bəh-bəh millət qabağa getdi. Kişi qəribə hünər qayırdı, heç ermənilər cürət edib havaya qalxmırlar, amma bu gəlib ki, havada uçuram... (halbuki kişi uçubdur!).

Və bunların da hamısının səbəbi odur ki, millətpərəstlik, iftixari-milli kimi ali və nəcib hisslər hələ bizim qəlbimizdə yer tapmayıbdır. Çünki qəlbimiz də başqa hisslərlə doludur və hələ vakansiya yoxdur...

Amma firənglər haman hünər sahibini bu gün özləri üçün fəxri-millətlərinin ən böyüyü hesab edib, onun şərəfinə minlərcə qonaqlıqlar, bayramlar, şadlıq etdilər, əcnəbilər dəxi firənglərə həsəd və qibtə edirlər; firəng millətini təbrik edirlər ki, böylə adamlar meydana çıxarır.

İndi pərdənin o biri tərəfinə baxaq: həmin bu firəngböy bir hünərindən naşi özgələrini sevindirdiyi kimi, özüdəcə sevinib bütün əfradi-millətini rəisi-cumhurdan, ministrdən tutmuş, axır hammala kimi öz külfəti bilib çox da şad və xoşbəxtdir ki, bu külfətini öz hünəri ilə başı uca elədi!

O, təvaze göstərmir çünki təvazeqayırma, qəlp, saxta bir şeydir. O haman adamlığında qalıbdır, ondan ötəri bir hammalın təbriki vəzirlərin təbrikindən daha əziz və daha şərəfdir...

Amma bu adam bizim müsəlmanlarımızdan olsa idi paho! Onun səmtinəmi durmaq olarmı! Özünü çəgərdi ərşi-fərşə və hamıya xoruz quyuya baxan kimi baxardı; müsəlmanları bəyənməzdi. Özü də həmişə rusca danışardı; sağ və salamat gözlərinə çeşmək taxardı, başına panama papağı qoyardı, yayın isti günü qaloş geyərdi, yanına gəlmək, eləmək istəyənləri 4 saat qapıda ayaq üstə saxladardı və onun istirahətini pozan adamlara da xeyli acığı tutardı. Amma digər tərəfdən hörmət sahibi olardı. Çünki həmişə zahiri bazburuda məğlub olan müsəlmanlar ondan çəkinib nə babı deyərdilər, nə şeytan və nə də ki, məsxərəyə qoyardılar... heyf!..

 


1. Zəif, geridə qalmış Mərakeşi müstəmləkə etmək məqsədilə müharibəyə başlamış İspaniya imperialistlərinin təcavüzkarlığını ifşa edən və onun səbəbini aydınlaşdıran İspaniya-fas müharibəsi sərlövhəli məqalə Tərəqqi qəzetinin 1909-cu il 22 iyul tarixli 163-cü nömrəsinin 2-ci səhifəsində Üzeyir imzası ilə dərc olunmuşdur.
2. Portəgizyəni Portuqaliya.
3. Həqiqi millət qayğısını, dərin insanlıq məhəbbətini təbliğ edən bu yazı Tərəqqi qəzetinin 1909-cu il 4 avqust 173-cü nömrəsinin 3-cü səhifəsində Filankəs təxəllüsü ilə çap olunmuşdur.


 

 
   © Musigi Dunyasi, 2005