Əsas səhifə

Bəstəkar və şəxsiyyət

Ömür salnaməsi

Genealogiya

Yaradıcılığı

Fotoqalereya

Videoteka

Fonoteka

Ədəbiyyat

Ü.Hacıbəyova ithaf

Ü.Hacıbəyova dair

 
 
 
Rus variantı
Ingilis variantı
Saytın xəritəsi
 

Yaradıcılığı


 

 

 

Rus yazıçılarından Krılov deyir ki; vay o gündən ki, çəkməçi şəkərçörəyi bişirə, şəgərçörəyi bişirən də çəkmətikə.

 

* * *

Bizim işlərimizin axırından heç bir nəticə hasil olmamağının hikməti həmin bu sözlərlə məlum olur.

Görürsən, bir cəmiyyət qurduq. Bəli, bu cəmiyyətə bir nəfər tədbirli və ağıllı bir sədr, yaxşı iş görən və iş bacaran idarə lazımdır. Kimi seçmək?

Baxırıq Görək, içimizdə kim... iş görəndir? Tədbir sahibidir? Xeyr, kim ağadır?

Tez ağanın ətəyindən yapışırıq ki, gəl cəmiyyətimizə sədr ol! Ağa deyir: Camaat, məni bağışlayın. Sözün doğrusu, mən bu işin öhdəsindən gələ bilmərəm.

Biz deyirik: Xeyr. Bu nə sözdür, bu nə təvazedir. Dünyada heç bir iş ola bilərmi ki, sən onun öhdəsindən gələ bilməyəsən?! Sən hər bir şeyi bacaransan, çünki sən ağasan!

Ağa deyir: Vallah mən bacaran iş deyil.

Biz deyirik: Sən bacarmayan iş yoxdur.

Ağa deyir Vallah məni bağışlayın.

Biz deyirik: Yox, sən bizi bağışla və millət naminə bu işi qəbul et. Yazığın gəlsin bu yetim qalmış millətə, yazıqdır, bikəsdir, binəvadır. Ağanın ürəyi boşalıb, işi qəbul edir.

Sonra ağa qalıb öz ağalığında, işlər qalıb öz işliyində, biz də şad oluruq ki, ağanı iş başına seçdik. Yoxsa, onu seçməseydik, bizdən inciyərdi.

 

* * *

Günlərin bir günü bir fağır kişi görür ki, bir nəfər millətpərəst Yevropa mehmanxanalarının birində əyləşib öz-özünə kef edir. Fağır bunun yanına gəlir ki, bəlkə buna da bir şey versin.

Millətpərəst ağa soruşur:

Nərədən gəlirsən?

Deyir:

Sənin ölkəndən!

Nə var, nə yox?

Şükür allaha, hamı sağ və salamat olub, ağanın ömrünə duagurdular.

A ğ a Mənim təsis elədiyim cəmiyyəti gördünmü?

F a ğ ı r Bəli, gördüm. Heç onun kimi iş görən cəmiyyət olmaz.

Cəmiyyətin qəzetəsini gördünmü?

Bəli, gördüm. Minlərcə müştərisi var idi.

Cəmiyyətin məktəbini gördünmü?

Bəli, gördüm, onun kimi müntəzəm məktəb görməmişəm.

Məktəbdə oxuyan uşaqları gördünmü?

Bəli, gördüm. Bülbül kimi dərs oxuyurdular.

Millətpərəst ağa bu sözləri eşidib kefinə məşğul oldu.

Amma fağıra bir şey vermədi. Onun əvəzində mehmanxanaya daxil olan bir nəfər oğlan uşağına bir dənə qızıl bəxşiş elədi. Fağır əhvalatı belə görüb dedi:

Hərgah sizin məktəbin uşaqları dağılmasaydılar, bu uşağa çox oxşardılar.

Ağa təəccüblə: Məgər məktəbimin uşaqları dağıldı?

Bəli.

Nə üçün?

Çünki məktəb bağalnandan sonra uşaqlar daha dağıldılar.

A ğ a Məgər mənim məktəbim bağlandı ki, uşaqlar dağılırlar?

Bəli!

Nə üçün?

Çünki məktəbə xərc olan pulları verdilər qəzetəmizin iştiraf xərcinə və qəzetə bağlandıqdan sonra da o pul da batdı.

Məgər qəzetə bağlandı?

Bəli!

Nə üçün?

Cəmiyyətinizin əzasından birisi danos yazmışdı, onun üçün!

Məgər cəmiyyətimin içində danosyazan oldumu?

Bəli, oldu.

Nə üçün?

Çünki cəmiyyət bağlandıqdan sonra o biri əzalar cəmiyyət pulunu öz aralarında bölüşdürüb ona heç zad vermədilər. O da danos yazdı.

Məgər cəmiyyət də bağlandı?

Bəli.

Nə üçün?

Çünki cəmiyyətin sədri qoyub qaçandan sonra əzalar dedilər ki, bizə nə düşübdür?

Millətpərəst ağa bu əhvalatı eşidən kimi əllərini göyə qaldırıb dedi:

Allah, sənə çox şükür, qayğıdan qurtardım!deyib fağır kişiyə bir çox müjdə pulu verdi.

   

 

 

Beş manat əhvalatı2

Bir gün oturub dəftərxanada yazırdım. Gördüm bir müsinn şəxs qapını açıb məni işarətlə çölə çağırdı. Mən haman saat çölə çıxıbnə buyurursunuz?sualı ilə müraciət elədim. Kişi gözlərinin yaşını abi baran kimi axıdıb mənə dedi:

Başına dönüm, mənim bir oğlum var, hansı ki, Xarkovda oxuyur. Budur üç ildir ki, mən bir tövrlə ona pul göndərirəm. İndi məktəbi qurtarmağına qalıbdır iki il. Mən də olub-olanımdan çıxmışam. İndi bir qara qəpeyim yoxdur ona göndərəm ki, bu neçə il çəkdiyim zəhmət əbəs yerə olmasın. Bu da mənim oğlum yazan kağazdır. Səndən təvəqqə edirəm bu barədə mənə kömək verəsən, yoxsa biabır olası yerimdir.

Məi dərhal öz aldığım məvacibi, kişinin halətini mülahizə edib gördüm mənim donluğumdan kişiyə haray yoxdur. Haman günü bir məclis tərtib edib öz dost-aşnala-rımdan oraya cəlb edib, bir siyahı bina edib, insaflı kişilərimizdən ianə yığmağa məşğul oldum .Kimə müraciət etdimsə, pul tələbində müzayiqə etmədi. Sonra növbət kəldi bizim Hacı dayıya və ümidim var idi ki, Hacı bişəkk və şübhə 10, ya 15 manat verəcəkdir. Hacı dayının dükanına bir neçə yoldaşlar ilə varid olduq.

Hacı dayı, salaməleyküm.

Ba, ələyküməssəlam, bəy dadaş!

Buyurun, buyurun, xoş gəlibsiz. A gedə çayçı, çay gətir.

Xeyr, Hacı dayı, çox təşəkkür edirəm. Çay içməyəcəyəm, sizin yanınıza bir cüzi təvəqqeyə yoldaşlarla gəlmişəm, ümidvaram təvəqqeyimiz qulluğunuzda məğbul olub müzayiqə etməyəcəksiniz.

Bəs, bəs, bəydadaş, bu nə sözdür, sən mənə qulluq buyur, mən həmişə can və başla düzəltməyə hazıram.

Hacı dayı, bir artıq sizə zəhmətim yoxdur, bir şəxsin oğlu Xarkovda oxuyur, atası onun xərcini indiyə kimi çəkibdir. Amma indi əli aşağı düşməyə görə və müsəlman qardaşımız olmağa görə onun üçün bir az pul cəm etmişik ki, o cavan puldan məəttəl olub oxumağını yarımçıq buraxmasın. Ona görə 5 manat da siz əta ediniz, ianə cəmi təriqilə ki, sizin adınızı siyahıya yazaq.

Ha, ha, ha, ha... Qəribə təklifdir. Yaxşı! Bəydadaş? Mən üç dəfə həccə getmişəm, dördüncü dəfə həm niyyətliyəm. Mən həcc pulumu pozub, nə tövr Rusiyaya göndərim?

Hacı dayı, nə vaxt allah qoysa bu dəfə həccə təşrif aparacaqsınız?

İnşallah, bəydadaş, gələn il.

Yaxşı, Hacı dayı, gələn ilədək məgər siz 5 manat qazanmayacaqsınız ki, gələn ilki həcc pulunu pozmayıb, üstünə qoyub gedəsiniz?

Xeyr, əzizim. Mətləb burasındadır ki, bu gün banka 10 min manat yola pul salasıyam ki, veksilimin vaxtı keçməsin.

Zərər yoxdur, Hacı dayı, onda sabah gəlim, sabah verərsiniz.

Xeyr, xeyr, sabah zəhmət çəkməgilən, sabah usta Qarapetə min manat borc vəd etmişəm, ona görə gərək verəm ki, binəvanın pambıq pulu kəsirdir, aparsın, pambıq alsın.

Zərər yoxdur, Hacı dayı, birisigün gələrəm.

Xeyr, xeyr, xeyr!.. Birisigün Hacı Qulaməli kişinnn oğluna nömrə pulu yığılır, ona pul göndərəcəyəm.

Zərər yoxdur, Hacı dayı, o birisi gün gələrəm.

Xeyr, xeyr, xeyr!.. O birisi gün barama almışam, onun pulun gərək verəm, gəlmə.

Zərər yoxdur, Hacı dayı o birisi gün, gələrəm. .

Xeyr. xeyr, xeyr, xeyr, galmə

Niyə?

Çünki.

Nə çünki?

Çünki.

Nə çünki?

Belə!

Nə belə?

Çünki belə.

Necə çünki belə?

Çünki habelə və genə habelə, mən sözün vazehi ruscanı oxuyancı töba etmişəm pul verməyəm, vəssalam.

Hacı dayı bu nə sözdür sən danışırsan, ruscanı oxuyan müsəlmanlara sən gərək təşəkkür edəsən ki, hal-hazırda dəftərxanalara və qeyri-divanxanalara kedəndə dil bilməyib mat-məəttəl qalırsınız.

Nə vaxt mənə dil bilən lazım olsa, mən pul ilə tutub apararam, mənə dilmanclıq edər.

Yaxşı, Hacı dayı, dilbilən müsəlman qardaşlarımızin birisi də artıq olsa, nə ziyan edər?

Xeyr, xeyr, xeyr, xeyr! Mən, sözün doğrusu, haman oğlana nəinki beş manat, hətta beş qəpik də göndərə bilmərəm. Çünki mən göndərdiyim pulla oxuyub, sonra bir rus orəti alıb həm məni tanımayacaqdır.

Xülasə Hacı dayıdan əlimi üzüb getdim dəftərxanaya.

Günlərin bir günü idi, gördüm mənim Hacı dayım kürkünün qollarını sallaya-sallaya gəlir. Gələn kimi şappadan içəri girmək istəyəndə qapıda duran qazax döşündən bir yumruq vurub Hacı dayını saldı bayıra. Mən bunu qəbul etməyib, Hacı dayını yanıma çağırıb sordum ki, niyə gəlibdir. Hacı dayı dedi ki, bu gecə qonşusunun dükanından bir cüt başmaq oğurlanıbdır. Müqəssir bunun oğlunu güman edib həbsə salıbdılar, indi gəlibdi ki, naçalnikdən təvəqqe etsin, oğlunu zaminə versin. Çifayda rusça dil bilmir ki, getsin naçalnikin yanına.

Dedim Necə, Hacı dayı, rusca bilən gətirməyibsən?

Dedi: Xeyr.

Dedim: Niyə?

Dedi: Çünki!

Dedim: Çünki?

Dedi: Ruscanı bilən məndən on manat istədi, indi dilbilən qardaş əlac sənə qalıbdır, mənə kömək elə, burada mən gəldim, sonra Hacı dayının işini də yola verib yola saldım və sabahı gün gördüm bir paketdə bir dənə üçlük manat göndərib və təvəqqe edibdir ki, haman oğlana göndərim. Sağ olsun belə Hacı dayı da.

 

 


1. Oyan-buyan sərlövhəli felyeton Həqiqət qəzetinin 1909-cu il 30 dekabr tarixli 5-ci nömrəsinin 3-cü səhifəsində İki təxəllüsü ilə dərc edilmişdir. Felyetonun məzmunu, dili və stili aydın göstərir ki, onun müəllifi Üzeyir Hacıbəyovdur.
2 Beş manat əhvalatı sərlövhəli felyeton Həqiqət qəzetinin 1909-cu il 31 dekabr tarixli 6-cı nömrəsinin 23-cü səhifələrində Qərib təxəllüsü ilə dərc olunmuşdur. Yazının mövzusu, məzmunu, dili və quruluşu Üzeyir Hacıbəyovun jurnalistikası üçün səciyyəvidir.


 

 
   © Musigi Dunyasi, 2005