Əsas səhifə

Bəstəkar və şəxsiyyət

Ömür salnaməsi

Genealogiya

Yaradıcılığı

Fotoqalereya

Videoteka

Fonoteka

Ədəbiyyat

Ü.Hacıbəyova ithaf

Ü.Hacıbəyova dair

 
 
 
Rus variantı
Ingilis variantı
Saytın xəritəsi
 

Elmi məqalələr


 

 

Azərbaycan xalqının zənhin və geniş musiqi incəsənəti qədim bir tarixə malikdir. Xalq əsrlər boyu incəsənətin gözəl ənənələrini yaratmış və yaşatmışdır. Azərbaycanlılar lap qədim vaxtlardan musiqiyə qabil bir xalq kimi böyük şöhrət qazanmışlar. Hələ qədimdə Azərbaycan şairlərinin lirik şerləri, Azərbaycan müğənnilərinin füsunkar mahnıları, Azərbaycan ifaçılarının yüksək sənətkarlığı Xəzərin qumlu sahillərindən Qara dənizin sahil qayalarınadək, Türkistanın qızmar səhralarından başıqarlı Elbrus və Ararat dağlarınadək geniş yayılmışdı. Xalq mahnıları və rəqsləri kimi, Azərbaycan şairlərinin poema və qəzəlləri də daim incə və səlis bir ahəngdarlıqla səslənmişdir. Poöziya ilə musiqi, musiqi ilə poeziya həmişə bir-birinə bağlı olmuşdur. Bunlar bir vəhdət təşkil edərək Azərbaycan xalqının qanına işləmiş, onun məişətinə, əmək və istirahətinə daxil olmuşdur.

Lakin Azərbaycan xalqı öz incəsənətinin, o cümlədən musiqi sənətinin əsil tərəqqisinə yalnız Böyük Oktyabr sosialist inqilabının qələbəsindən sonra nail olmuşdur. Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan musiqi mədəniyyəti o qədər inkişaf etmişdir ki, çoxmillətli sovet dövlətinin musiqi mədəniyyətində görkəmli yerlərdən birini tutmuşdur.

Böyük Oktyabr soskalist inqilabı Azərbarşn xalqına azadlıq, səadət və şən həyat kətirdi. Bu həyatda sosializm quruculuğunun, elm, mədəniyyət və inçəsənətin bütün sahələrində çoxlu xalq istedadları meydana gəlib parladı. Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulduğu gündən keçən müddət Azərbaycan milli musiqi mədəniyyətinin ən coşğun tərəqqisi dövrüdür.

Bu gün biz bolşeviklər partiyası və sovet dövlətinin gündəlik qayğısı sayəsində Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafı sahəsində çox böyük müvəffəqiyyətlərə nail olmuşuq. Azərbaycan Sovet hökuməti özünün ilk dekretlərindən birində ictimai-mədəni ocaqları və tamaşa ocaqlarını milliləşdirmişdir. Bakının bütün teatrları 1920-ci ilin iyulundan xalqın mülkiyyəti elan edilmişdir. Bütün teatrlar maddi baza ilə təmin olunmuşdur. M. Əzizbəyov adına indiki Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının yanğın nəticəsində uçmuş binasının bərpası və dekorasiya, butaforiya və rekvizit əldə edilməsi üçün respublikanın bütün tamaşa müəssisələrinə böyük vəsait ayrılmışdır.

Bununla yanaşı, geniş kütlə arasında doğma musiqimizin təbliği sahəsində böyük yaradıcılıq işi aparılmağa başlanmışdır. Bu illərdə Azərbaycan xalqının tarixin-də ilk dəfə olaraq, milli musiqi və səhnə sahəsində ixtisaslı kadrlar hazırlanmasında böyük fəaliyyətə başlayan Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası başda olmaqla, musiqi məktəbləri açılmışdır. Fəhlə sarayları və klublarında mahnı və rəqs ansamblı, xalq çalğı alətləri orkestri yaradılmışdır. Elə həmin illərdə xalq melodiyalarının toplanması, nota salınması və işlənməsi işinə başlanmışdır.

Beləliklə, milli kadrlar hazırlamaq, milli səhnənin yaradıcı kollektivini təşkil etmək sahəsində yorulmadan iş aparılmışdır; bu iş bir məqsəd doğma Azərbaycan musiqisini daha da inkişaf etdirmək məqsədi daşımışdır.

Müdrik Lenin milli siyasəti sayəsində hazırda Bakı şəhərində və respublikanın bir çox rayon mərkəzlərində ibtidai və orta musiqi məktəbləri, teatr və xoreoqrafiya studiyaları, Bakı və Kirovabad şəhərlərində filarmoniya, xalq çalğı alətləri ansamblı, sazçı qızlar ansamblı, mahnı və rəqs ansamblı, Dövlət çoxsəsli xor kapellası, Dövlət simfonik orkestri və s. fəaliyyət göstərir.

Sovet hakimiyyəti illərində musiqi sənəti sahəsində Azərbaycanın öz yaradıcı və ifaçı kadrları da yetişmişdir. İndi bizim Sovet hakimiyyəti illərində böyümüş, konservatoriyanı bitirmiş çoxlu istedadlı gənc opera aktyoru və aktrisalarımız, dirijorlarımız, bəstəkarlarımız və orkestrdə çalan musiqiçilərimiz vardır.

Yaradıcı qüvvələr inkişaf etdikcə böyük və kiçik formalı yeni musiqi əsərləri yaratmaq vəzifəsini də həyata keçirmək mümkün olmuşdur. Məftunedici ahəngdarlığa və melodiyaya malik el mahnılarını və oyun havalarını öyrənən, əsil xalq yaradıcılığından ayrılmayan və bununla yanaşı, qabaqcıl yazı texnikasını mənimsəyən Sovet Azərbaycanının bəstəkarları böyük Vətənimizin musiqi ictimaiyyətinin diqqətini cəlb edən əsərlər yaratmağa başlamışlar.

1938-ci ildə Vətənimizin paytaxtı Moskvada keçirilən Azərbaycan incəsənəti dekadası bunu parlaq nümayiş etdirdi. Dekada Azərbaycan inçəsənətinin yaradıcı işçiləri üçün ilk ciddi imtahan oldu. Azərbaycan milli opera sənəti, Azərbaycan bəstəkarları, aktyor və aktrisaları, incəsənət işçiləri bütün sovet ictimaiyyəti qarşısında, sovet hökuməti qarşısında, doğma Kommunist partiyası qarşısında hesabat verdilər. Onlar bu imtahandan böyük müvəffəqiyyətlə çıxdılar. Dekada günlərində Pravda qəzeti yazmışdı: M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının verdiyi dörd tamaşa, aprelin 15-də SSRİ Böyük Teatrında olan son böyük konsert Azər-baycan inçəsənətinin nə qədər böyük yaradıçılıq yüksəlişinə nail olduğunu göstərdi. Bizi ürəkdən heyran edən Koroğlu, Nərgiz, Şahsənəm operaları, Arşın mal alan musiqi komediyası Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin və səhnə ustalarının səviyyəsinin nə qədər yüksək olduğunu, yaradıçılığının nə qədər zəngin və rənkarənk olduğunu göstərdi,

Dekada göstərdi ki, Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan musiqisi hər hansı bir başqa ictimai quruluşda qeyri-mümkün olan bir yol keçmişdir.

Azərbaycan milli musiqisinin böyük müvəffəqiyyətləri yalnız çoxmillətli Sovet dövlətimizin bütün xalqlarının milli mədəniyyətinə və milli incəsənətinin tərəqqisinə Sovet hökumətinin və Kommunist partiyamızın daim fikir verməsi ilə izah olunmalıdır.

Azərbaycanın milli mədəniyyəti və incəsənətinin inkişafına hər il getdikcə daha artıq vəsait buraxılır. Milli mədəniyyəti, milli incəsənəti daha da inkişaf etdirmək, yeni gənc milli kadrlar hazırlayıb yetişdirmək üçün respublikada hər cür əlverişli şərait yaradılmışdır. Sovet ziyalılarının qabaqcıl dəstəsi, o cümlədən incəsənət işçiləri Sovet İttifaqının orden və medalları ilə təltif edilir. Hökumət və partiya bu ziyalıların ən ğörkəmli nümayəndələrinə böyük etimad göstərərək, onları respublikanın ali qanunvericilik orqanına irəli çəkir, dövlətin idarə olunması işinə cəlb edir.

Azərbaycanın milli incəsənət sahəsində çalışan işçiləri Moskva dekadasından sonra böyük rus xalqı incəsənətinin nümayəndələri ilə sıx birləşərək musiqimizin gələcək inkişafı naminə daha böyük qətiyyətlə işləməyə başlamışlar. Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafına bir tərəfdən, böyük rus xalqının musiqi mədəniyyətinin, digər tərəfdən isə Sovet İttifaqında yaşayan qardaş xalqların mədəni nailiyyətləri mübadiləsinin müsbət təsirini xüsusilə qeyd etmək lazımdır; bu amillər Azərbaycan musiqisinin, Azərbaycan səhnəsinin daha artıq tərəqqisi işində böyük rol oynamış və oynayır.

Müharibədən əvvəlki illərdə, habelə Böyük Vətən müharibəsi dövründə Azərbaycan opera teatrının repertuarı yeni musiqi əsərləri ilə zənginləşmişdir, bunlardan Vətən, Xosrov və Şirin operalarını, xalq melosu əsasında yazılmış Qız qalası ilk milli baletini və başqa əsərləri göstərmək lazımdır.

Dövlət mükafatına layiq görülmüş Vətən operası ! Sovet İttifaqında Böyük Vətən müharibəsi mövzusuna toxunan ilk operadır. Əsərdə Vətən müharibəsinin qəhrəmanlıq pafosu parlaq əks etdirilmiş və böyük rus xalqı, SSRİ-nin digər xalqları ilə ələlə verib sosialist Vətənimİzin şərəf və azadlığını qoruyan Azərbaycan döyüş-çülərinin rəşadət və igidliyi göstərilmişdir.

Faşist Almaniyasının Sovet İttifaqına xaincəsinə basqını və sovet xalqının öz Vətənini qəhrəmancasına qoruması incəsənət işçiləri qarşısına yeni vəzifələr qoymuşdur. Böyük Vətən müharibəsinin qəhrəmanlıq pafosu onların yaradıcılığında ön plana keçmişdir. Müharibənin ilk dövründə Azərbaycan bəstəkarları müdafiə mövzusunda 400-dən artıq kütləvi mahnı, marş və xor mahnısı bəstələmişlər.

Beləliklə, Sovet Azərbaycanının musiqisi Böyük Vətən müharibəsinin ilk günlərindən sovet xalqını Vətənin müdafiəsinə səfərbərliyə alan qüdrətli vasitəyə çevrilmişdir. Azərbaycan musiqisi vətənpərvərlik hissi ilə dolu yeni əsərlərlə zənginləşmişdir. Bütün respublikanı əhatə edən yüksək vətənpərvərlik hissi Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında da öz ifadəsini tapmışdır. Vətənə sədaqətlə xidmət, çəbhədə şanlı sovet döyüşçülərinin, arxada fəhlə və kolxozçuların misilsiz qəhrəmanlığı faşist Almaniyası ilə müharibə illərində Azərbaycan bəstəkarlarının yaratdığı vokal və instrumental əsərlərin əsas mövzusu olmuşdur.

Sovet Azərbaycanının bəstəkarları müharibə illərində kiçik həcmli musiqi əsərləri ilə yanaşı böyük formalı musiqi əsərləri üzərində də işləmişlər. Buraya hər şeydən əvvəl müasir mövzuda yazılmış musiqili komediyalar, simfoniyalar, prelüdlər, kvartetlər və s. daxildir. Bunun nəticəsidir ki, Ç. Məmmədquluzadə adına Dövlət Musiqili Komediya Teatrının repertuarı son vaxtlar gənc Azərbaycan bəstəkarlarının bir sıra gözəl əsərləri Qızıl gül, Ürək çalanlar, Gözün aydın, Məhəbbət gülü, Durna kimi əsərlərlə zənginləşmişdir. həmin musiqili komediyalardan bəzisi, məsələn, Vətən müharibəsi mövzusunda yazılmış Gözün aydın, kolxoz həyatına həsr olunmuş Durna komediyaları öz dinamikliyi, orijinal musiqisi və maraqlı süjeti ilə az müddət içərisində geniş şöhrət qazanmışdır.

Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılıq nailiyyətləri 1944-cü il dekabrın sonunda Tbilisi şəhərində keçirilən Zaqafqaziya respublikalarının sovet musiqisi dekadası günlərində nümayiş etdirilmişdir.

Həmin dekada da Sovet İttifaqının görkəmli musiqi xadimləri və qardaş respublikaların geniş ictimaiyyəti Azərbaycan musiqisinə yüksək qiymət vermişlər. Yeni sovet musiqi məktəbinin yetişdirmələri olan gənc Azərbaycan bəstəkarları dekadada öz yaradıcı qüvvələrinin xeyli artdığını göstərmişlər. Dekadadan sonra keçirilən yaradıcılıq konfransında görkəmli incəsənət xadimləri bildirmişlər ki, Azərbaycan bəstəkarları simfoniya formasına mükəmməl yiyələnərək bədii cəhətdən xeyli inkişaf etmiş və Sovet Azərbaycanı simfonik musiqisinin möhkəm təməlini qoymuşlar. Tbilisi dekadasından sonra Sovet Azərbaycanının bəstəkarları simli kvartetlər, simfoniyalar, poemalar, prelüdlər, fortepiano və simfonik orkestr üçün konsertlər, skripka üçün konsertlər, uşaq xoru üçün mahnılar və fortepiano pyesləri, romanslar və sairə yaratmaq yoluna möhkəm qədəm qoymuşlar.

Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gənçəvinin 800 illiyi yubileyinə hazırlıqla əlaqədar olaraq meydana gələn musiqili qəzəllər forması xüsusilə geniş yayılmışdır.

Hazırda aktual və həyati mövzulara həsr olunan istər böyük, istərsə də kiçik formalı bütün musiqi əsərlərindən yüksək ideyalılıq və bədiilik tələb edilir. Musiqi vasitəsi ilə zəmanəmizin qəhrəmanının böyük obrazını yaratmaq, sovet vətəndaşının, sovet patriotunun zənkin daxili aləmini, iradə gücünü və mənəvi keyfiyyətlərini əks etdirmək vəzifəsi ən mühüm, ən başlıca vəzifədir.

Hazırda gənc Azərbaycan bəstəkarları sosializm quruculuğuna həsr olunmuş müasir mövzular üzərində böyük səylə çalışırlar. Sovet Azərbaycanının bəstəkarları ideya silahı ilə silahlanaraq böyük zəmanəmizə layiq yüksək keyfiyyətli musiqi əsərləri yaradırlar.

Son zamanlar respublikada yaradılmış musiqi əsərlərn arasında Böyük Oktyabr sosialist inqilabının XXX illiyinə, qəhrəman sovet xalqının tarixi qələbələrinə həsr olunmuş əsərlər diqqəti daha çox cəlb edir.

 

 


1. Məqalə Azərbaycan SSR EA Xəbərlərinin 1947-ci il 10-cu nömrəsində dərc olunmuşdur. Rus dilindən tərcümədir.


 

 

 
   © Musigi Dunyasi, 2005