Əsas səhifə

Bəstəkar və şəxsiyyət

Ömür salnaməsi

Genealogiya

Yaradıcılığı

Fotoqalereya

Videoteka

Fonoteka

Ədəbiyyat

Ü.Hacıbəyova ithaf

Ü.Hacıbəyova dair

 
 
 
Rus variantı
Ingilis variantı
 
Saytın xəritəsi
 

Səsli mühazirələr


 

XX ƏSRİN DAHİ BƏSTƏKARI VƏ ŞƏXSİYYƏTİ

 Zemfira Səfərova

 Yaradıcılığa XX əsrin əvvəllərində başlamış, həyatını isə onun ortalarında tamamlamış Üzeyir Hacıbəyovun musiqisi və bütövlükdə yaradıcılığı bu gün biz musiqiçilərçün və ümumən Azərbaycan xalqı üçün nə deməkdir? Bu gün tam qətiyyətlə deyə bilərik ki, artıq bir əsrə yaxın vaxt ərzində çalınan, səslənən Ü.Hacıbəyov musiqisi Azərbaycan xalqının canına, qanına sirayət edərək onun bədii mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Necə ki, Üzeyir bəy xalq musiqimiz haqqında deyirdi ki, ona həmişə "ruh yüksəkliyi və aydınlıq ehtizazı, sabahkı qalibiyyətə möhkəm inam, mə'nəvi büllurluq, alicənablıq, şücaət və qəhrəmanlığı tərənnüm etmək xas olmuşdur", eləcə də Hacıbəyovun musiqisi üçün də bu cəhətlərlə bərabər, günəş kimi parlaqlıq, əlvanlıq xas olmuşdur. Bütün bu xüsusiyyətlər onun musiqisinin mahiyyətini təşkil etmişdir.

U.Hacıbəyov dahi bəstəkar, Azərbaycanın, eləcə də Şərq opera sənətinin banisi, "Leyli və Məcnun", "Koroğlu" kimi təkrarsız operaların müəllifi, böyük musiqişünas-alim, bütöv musiqi-estetik konsepsiya yaratmış nəzəriyyəçi, "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" adlı elmi-nəzəri risalənin müəllifi, görkəmli dramaturq, "Ər və arvad", "O olmasın, bu olsun", "Arşın mal alan" musiqili komediyalarının əlvan, günəşli musiqisi ilə bərabər, həm də bu əsərlərin librettolarının müəllifi, alovlu publisist, jurnalist, saysız-hesabsız dəyərli məqalələrin müəllifi, gözəl pedaqoq, Azərbaycan bəstəkarları və musiqişünaslarının iste'dadlı nəslinin müəllimi, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri, Elmlər Akademiyasının elmi-tədqiqat İncəsənət İnstitutunun rəhbəri, Akademiyanın musiqi üzrə ilk həqiqi üzvü, yorulmaz ictimai xadim, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının təşkilatçısı, onun rektoru və professoru, ilk çoxsəsli xorun, ilk notlu xalq çalğı alətləri orkestrinin, musiqi məktəbinin, musiqi texnikumunun yaradıcısı idi. O, Azərbaycan Dövlət himnlərinin (hər ikisinin də) müəllifidir.

Bütün bunlar bizə haqq verir deyək ki, XX əsrin xalqımıza bəxş etdiyi ən böyük şəxsiyyətlərdən, ən böyük simalardan biri Yzeyir Hacıbəyovdur.

1908-ci il 12 yanvar, Azərbaycanda və Şərqdə ilk operanın premyerası. Bu gündən e'tibarən Azərbaycan musiqisində elə bir sahə, elə bir janr meydana gəlməmişdir ki, bu və ya digər şəkildə Yzeyir Hacıbəyovun adıyla bağlı olmasın.

Ü.Hacıbəyov iste'dadlı qələmini ilk dəfə əsrin əvvəllərində yaradıcılığa başlarkən bir publisist kimi sınamışdır. 1905-ci ildən 20 yaşlı gənc publisistin, o dövrün qəzet və jurnal səhifələrində, ən aktual məsələlərə həsr olunmuş məqalə və felyetonları dərc olunur. O, bu yazılarında maarifçi-demokrat kimi çıxış edərək, inqilabdan əvvəlki Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında misilsiz rol oynamışdır. Ü.Hacıbəyov rus-Azərbaycan, Azərbaycan-rus lüğətlərinin, məktəblilər üçün riyaziyyat dərsliyinin tərtibçisi, Azərbaycan dilinə rus klassiklərinin, o cümlədən N.V.Qoqolun "Şinel" povestinin tərcüməçi olmuşdur.

Onun "Qədirşünaslıq", "Biz hamımız qafqazlı balalarıyıq", "Ordan-burdan", "Filankəs" imzası ilə çıxan yazıları, 1917-ci ildə "Kaspi" qəzetinin səhifələrində dərc olunmuş musiqi teatrı haqqında silsilə məqalələri ("Səhnənin tərbiyəvi əhəmiyyəti haqqında", "Opera və dramın tərbiyəvi əhəmiyyəti haqqında"), "Azərbaycan" qəzetində çıxan bir sıra yazıları bu dövrün qiymətli məhsuludur. Ü.Hacıbəyovun inqilabdan əvvəl yazdığı publisistik əsərləri və komediyaları onun Azərbaycan mədəniyyətində M.F.Axundovun inqilabçı-mütərəqqi ən'ənələrini davam etdirdiyini, C.Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir, Ə.Haqverdiyev kimi demokrat yazıçıların məslək dostu olduğunu, rus inqilabçı demokratların tə'ciri altında yazıb yaratdığını göstərir. Ü.Hacıbəyov yazılarında dəfələrlə bu görkəmli şəxsiyyətlərin əsərlərinə müraciət etmişdir.

Millilik və beynəlmiləllik problemini Ü.Hacıbəyov dünya və milli mədəniyyətlərinin nailiyyətlərinin üzvi sintezi kimi başa düşürdü.

Azərbaycan musiqisinin gələcək yolu məhz Ü.Hacıbəyovun irəli sürdüyü, əsasını qoyub apardığı yol oldu.

Ü.Hacıbəyovun ilk musiqi əsəri unikal "Leyli və Məcnun" operasıdır. Unikal ona görədir ki, bu əsər Şərqdə, eləcə də Azərbaycanda opera sənətinin əsasını qoymuşdur, unikal ona görədir ki, bu əsərdə Azərbaycan professional bəstəkarlıq məktəbinin bünövrəsi qoyulmuşdur, unikal həm də ona görədir ki, muğamlara əsaslanaraq, "Leyli və Məcnun" musiqimizdə muğam operasının təməlini qoydu. Bu operadan sonra Ü.Hacıbəyovun "Şeyx Sən'an", "Əsli və Kərəm", "Şah Abbas və Xurşud Banu", "Harun və Leyla", M.Maqomayevin "Şah İsmayıl", Z.Hacıbəyovun "Aşıq Qərib" muğam operaları yarandı. Lakin bu operaların arasında "Leyli və Məcnun"un Azərbaycan musiqisi tarixində oynadığı rol, xalqımızın qəlbində tutduğu yer xüsusidir.

90 ildən artıqdır ki, bu opera səhnədən düşmür, yeni-yeni ifaçılar - leylilər, Məcnunlar nəsli yetişir. 22 yaşlı gənc Üzeyir Hacıbəyovun yaratdığı "Leyli və Məcnun" operasının bu 90 il ərzində daimi, stabil uğurunun sirri, səbəbi nədədir? Qədim muğamlarımızın gözəlliyində, təkrarsızlığında, yoxsa dahi Füzulinin eyni adlı poemasında, qəzəlllərində, ya da gənc Üzeyirin operaya yazdığı musiqi parçalarında, bəlkə o vaxtlar Hüseynqulu Sarabskinin yaratdığı təkrarsız Məcnun rolunda? Daha doğrusu, bunların ayrı-ayrılıqda heç birində, eyni zamanda hamısında, onların vəhdətində. Üzeyir bəyin iste'dadı bunların hamısının vəhdətini, sintezini yarada bilmişdir.

İlk Azərbaycan operasının əsas və xarakter xüsusiyyəti həm də ondan ibarət idi ki, bu əsərdə Ü.Hacıbəyovun özünün bəstələdiyi musiqi ilə xalq musiqisini bir-birindən ayıran səddi tapmaq mümkün deyildi. "Leyli və Məcnun" operasının bu xüsusiyyətini qeyd edən Ü.Hacıbəyov yaradıcılığının ilk tədqiqatçılarından olan V.Vinoqradov yazırdı: "Folklorun bəstəkarlıq yaradıcılığına keçməsinə musiqi tarixində bundan bariz nümunə tapmaq çətindir".

Səksəninci illərin əvvəllərində Elmlər Akademiyasının rəhbər olduğum "Musiqi sənəti" şö'bəsində Ü.Hacıbəyovun musiqi əsərlərinin akademik nəşri çapa hazırlanırdı. İlk əsər bəstəkarın "Leyli və Məcnun" operasının partiturası idi. Mə'lumdur ki, akademik nəşr üçün musiqi əsərinin sonrakı təhriflərdən və əlavələrdən təmizlənmiş əsl müəllif mətninin olması vacibdir. Ü.Hacıbəyovun bə'zi əsərlərinin əlyazmaları qalmamış, bə'ziləri isə yarımçıq şəkildə bizə gəlib çatmışdır ki, bu da onun əsərlərinin külliyyatının nəşrini çətinləşdirir. "Leyli və Məcnun" operasının partiturası olmamışdı, ilk dövrdə operanın tamaşaları "direksion" əsasında qoyulmuşdur. Həmin "direksion"da hansı muğamların harada, hansı iştirakçı tərəfindən, hansı sözlərə ifa edilməsi göstərilirdi. Muğam epizodları nə "direksion"a, nə də sonralar partituraya yazılmamışdır, muğamlar müğənnilər tərəfindən improvizə edilirdi.  

 1983-cü ildə Səmərqənddə keçirilən ikinci beynəlxalq simpoziumun iştirakçısı kimi, mən ora yeni çıxan "Uzeir Qadjibekov" və "Mir Moxsun Havvab" kitabçalarımı və birinci cildlərin redaktoru Nazim Əliverdibəyovla hazırladığım (mən baş məqalənin və elmi şərhlərin müəllifi, redkollegiyanın üzvü idim) "Leyli və Məcnun" operasının partiturasını aparmışdım. Simpoziuma gələn qonaqlar, xüsusilə də Moskva musiqişünasları qalın, böyük həcmli "Leyli və Məcnun"un partiturasını görüb soruşurdular ki, yə'qin muğamları da nota köçürmüsünüz? Biləndə ki, bu yalnız və yalnız Ü.Hacıbəyovun özünün bəstələdiyi musiqidir, çox təəccüb edirdilər, çünki çoxları bilmirdi ki, bəstəkarın həmin operaya özünün bu həcmdə bəstələdiyi musiqisi var. E'tiraf edək ki, bu yalnız simpozium iştirakçılarına aid deyildi, elə Bakıda da bir çoxları bu fikirdə idilər.

"Leyli və Məcnun" operasında Şərq və Qərb, milli və Avropa kimi iki lad sistemlərinin vəhdətinin həyata keçirilməsi, sonrakı illərdə həm Ü.Hacıbəyovun özü üçün, həm də digər Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığına xas oldu. Bu operanın bir sıra xor epizodlarında, məsələn, Məcnunun elçilərinin və ya İbn-Səlamın elçilərinin xorunda və s. Ü.Hacıbəyov, polifoniyanın ünsürlərini, imitasiyanı tətbiq etmişdi. Polifonik ünsürlər operanın bə'zi orkestr hissələrinə də xasdır, onların içərisində V pərdənin girişi, "Arazbarı" ritmik muğamı əsasında qurulmuş orkestr epizodu xüsusilə seçilir. Bu orkestr epizodu özünün müstəqilliyi və bitkinliyi ilə diqqəti cəlb edir və şübhəsiz Azərbaycan bəstəkarlarının simfonik muğamlarının sələfi hesab edilə bilər.

 

 

 

 

 

 
   © Musigi Dunyasi, 2005