Əsas səhifə

Bəstəkar və şəxsiyyət

Ömür salnaməsi

Genealogiya

Yaradıcılığı

Fotoqalereya

Videoteka

Fonoteka

Ədəbiyyat

Ü.Hacıbəyova ithaf

Ü.Hacıbəyova dair

 
 
 
 Rus variantı
Ingilis variantı
Saytın xəritəsi
 

Yaradıcılığı


 Üzeyir Hacıbəyov çoxşaxəli istedada malik nadir sənətkardır. O, böyük bəstəkar, pedaqoq, yazıçı, jurnalistdir. Doğrudur, sənətin bu rəngarəng sahələrinin hamısında eyni səviyyədə parlamamışdır; lakin hər birində özünəməxsus yol tutmuş, XX əsr dövri mətbuatımızda da bir yazıçı, jurnalist kimi layiqli mövqe qazanmışdır.

Həyat qəzetinin mütərcimi (1905-ci il), İrşad, Tərəqqi, Həqiqət (19061910) və Yeni iqbal (19151916) qəzetlərinin əməkdaşı, sonuncuların bir müddət redaktoru olan Ü. Hacıbəyov yüzlərlə məqalə, hekayə, felyeton, satirik miniatür yazıb; Molla Nəsrəddin jurnalında və rus dilində nəşr olunan dövri mətbuatda da ara:sıra çıxış edibdir. Buna görədir ki, Ü. Hacıbəyovun ədəbi irsinin mühüm hissəsini publisistika təşkil edir. Onun əsərlərini mütaliə edən oxucu müəllifin duzlu-məzəli hekayə, pamflet və felyetonlarında, satirik miniatürlərində vətəndaş bir yazıçının, müqəddəs bir məslək sahibinin həmişə xalq səadəti üçün döyünən ürəyinin hərarətini duyur iste'dadlı qələm sahibinin söhbətlərinin ləzzətindən doymaq bilmir.

 

* * *

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mədəniyyətinin, ictimai fikrinin inkişafında yeni mərhələ başlanır. Ü. Hacıbəyov da bu dövrün təzə adamı1idi. Üzeyir qələmi birinçi rus inqilabının alovlarından yaranmışdı və bu qələmi ilə də o, tufanlara kömək edirdi.2

Ü. Hacıbəyov publisistikasını səciyyələndirən əsas cəhət ideyalılıqdır. Sənətkar və alim üçün, publisist və felyetonçu üçün, kim olur olsun, hamı üçün bir qanun var: ideya hər şeydən vacibdir! Kim bu qanunu unudarsa, xalqa xidmət etmək qabiliyyətini dərhal itirər.

Ü. Hacıbəyov sənət aləmində prinsipsizliyi qətiyyətlə pisləyirdi. O, yazıçı, jurnalist və musiqi xadimi olmaqdan daha artıq bir vətəndaşdır, sənətin hansı sahəsinə əl atırsa atsın, işə hər şeydən əvvəl, bir vətəndaş kimi girişir, özü-özündən hesabat tələb edir: nəyin xatirinə yaradırsan, nə məqsədlə yazırsan? Üzeyir sənətinin bünövrə daşı, fəaliyyətinin əzəli, əbədi qayəsi olan bu məqsəddoğma xalqına xidmətdən, onun azadlığı uğrunda mübarizədən ibarətdir. Bakının neft mə'dənlərindən qopan azadlıq şüarları dalğa-dalğa ölkəyə yayılanda, Marselyoza, Beynəlmiləl kimi inqilabi mahnıların sədaları Abşeronu bürüyəndə Ü. Hacıbəyov da hamının eşitdiyi aydın səslə deyirdi: Batsın istibdad, yaşasın hürriyyət!

Təbiətcə narahat adam olan Ü. Hacıbəyov peşə xüsusiyyətlərinə görə də həmişə hərəkətdə olan, hər saat təzə-təzə məlumat üçün axtarışlar tələb edən mühərrirliyə başlamışdı. Təbiətindəki narahatlıq ilə jurnalistika sənətindən irəli gələn operativlik bir-birinə qarışdığı üçün o, umman kimi təlatümə gəlmişdi.3 Bu xususiyyət özünü iki cəhətdən göstərirdi: həm bədxahlarından birinin dediyi kimi, o, bir budağa çıxıb, çox budağı silkələyirdi,4 həm də İrşad, Tərəqqi, Həqiqət qəzetlərində, demək olar ki, hər gün yazırdı. Qəzetin bir nömrəsində həm ciddi məqalə, həm də felyeton, ya bir neçə satirik miniatür ilə çıxış edirdi. Üzeyir Hacıbəyov ictimai həyatda daim təzə hadisə axtarır və hər şeydən əvvəl, həmin yeniliyin təşəkkül tapma prosesinə qızğın maraq göstərirdi. Digər tərəfdən, fövqəl'adə ağıl, dərin bilik və hünər sahibi olan gənc curnalistin hər sözü tonlarla külçə içərisindən seçilmiş zərrələrə bənzəyirdi. O öz felyeton və məqalələri üçün ustalıqla söz axtarır və onların ən münasibini tapırdı.

Mənə yazılan xəbərlərə görə, aclar toxların əhvalından xəbərdar olub, öz aralarında bir milyondan artıq lə'nət və söyüş ianəsi yığıb göndəriblər ki, toxlar içində müstəhəqq olanlara paylansın.

Bircə miniatürdür: həcmə bax, tutuma bax!: Adi Gündəlik qeydlərinə oxşayan bu mə'nalı kəlam Ü. Hacıbəyovun bədii təfəkkürü, dünyagörüşü haqqında da kifayət qədər mə'lumat verir.

Onu yaxından tanıyanlar bu adamda yumora, hazırcavablığa, xoş söhbətin tükənməzliyinə heyrət edərdilər.5 1900-cu ildə tələbə dostu Ə. Terequlovun dəl-ləkliyinə şer qoşduğu6 günlərdən ömrünün sonuna qədər baməzə söhbət, hazırcavablıq Ü. Hacıbəyovun yaraşığı idi.

Gülüş onun yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Ədibin O olmasın, bu olsun. Arşın mal alan komediyalarının, felyeton, pamflet, satirik hekayə və miniatürlərinin mayası şən gülüşlə yoğrulmuşdur. Ü. Hacıbəyov böyük gülüş ustası idi.

O, nə zaman gülürdü?

XX əsrin əvvəllərində birinci rus inqilabının qüvvətli təsirilə ağır yuxudan oyanıb hərəkətə gələn xalqların milli azadlıq hərəkatını qanlı irtica dalğalarında boğmaq istəyən, kütləvi qırğın vasitələri ilə Rusiyanın rahatlığına əncam axtaran çar hökuməti özünü gülünc hala qoymuşdu. Zamanın gözüaçıq ziyalıları tərəqqipərvər adamları öz keçmişindən gülə-gülə ayrılmağa (K. Marks) çalışırdılar. Ü. Hacıbəyov da bu zaman gülürdü.

O, kimə və nəyə gülürdü?

Çar hökumətinin öz qarımış vücudunu saxlamaq qəsdilə əl-ayaq çalan dəbdən düşmüş uğursuz idarə üsuluna, qardaş xalqlar arasında qırğın törədən şeytani əməllərinə, oyuncaq Dövlət Dumasına, mə'mur libası geyib zorakılıq edənlərə, ikiüzlü din dəllallarına, simasız cızmaqaraçılara, XX əsrə uymayan köhnə adətənənələrəbir sözlə, ictimai inkişafa mane olan, iqtisadi, mədəni tərəqqiyə əngəl törədən nə varsa, kim varsa, hamısına gülürdü. Ü. Hacıbəyov Molla Nəsrəddin kimi çox sirləri açır, pərdələri qovzayır, yaraları nəştərləyirdi.

O, necə gülürdü?


1. M.S. Ordubadi. Böyük sənətkar barəsindəki xatıratım. Bax: Bəstəkarın xatirəsi (məqalələr, xatirələr), Bakı, 1976, cəh. 17.
2. M.İbrahimov. Tufanlara kömək edən bir qələm Ədəbi qeydlər (məqalələr), Bakı, 1970, cəh. 212.
3. S.Vurğun. Əsərləri. 6 cilddə, 5 c. B., 1972, səh. 357.
4.Həyət, 25 iyun 1906, 137.
5.R.Rza. Sadə və böyük insan. Ədəbiyyət və incəsənət qəzeti, 18 sentyabr 1968, 39.
6. Bax: Bəstəkarın xatirəsi (məqalələr və xatirələr), B.. 1976, səh. 93-101

 

 
   © Musigi Dunyasi, 2005